Styl przywiązania – jak powstaje i jakie ma znaczenie w dorosłości

O stylu przywiązania matki do dziecka decydują głównie takie czynniki jak temperament dziecka oraz stosunek rodziców do niego. Poznanie stylów przywiązania oraz temperamentu dziecka może znacznie ułatwić stworzenie udanej relacji rodzice – dziecko.

Cztery teorie przywiązania

Różne teorie przywiązania kładą nacisk na inne okoliczności powstawania określonego stylu przywiązania u dziecka. Według koncepcji behawioralnej przywiązanie nie jest wrodzone, a nabywane w procesie warunkowania klasycznego – z biegiem czasu dziecko zaczyna kojarzyć matkę (która jest początkowo bodźcem neutralnym) z bodźcem bezwarunkowym – czyli przyjemną sytuacją karmienia, ciepła, dawania opieki, zaspokajania potrzeb (lub frustracji tych potrzeb).

Teoria psychoanalityczna opisuje tę samą sytuację innym językiem – pierś jest obiektem zaspokajającym potrzeby dziecka, obiektem rozładowania jego libido. Gdy dziecko jest już zdolne do postrzegania karmiącej go piersi jako części matki, to matka staje się obiektem dającym ciepło, pożywienie i przyjemność i w rezultacie tworzą się podstawy do powstania więzi pomiędzy dzieckiem a matką.

Podejście poznawczo-rozwojowe do przywiązania kładzie największy nacisk na rozwój struktur poznawczych – to dzięki nim możliwe jest powstanie więzi. Kluczowym momentem jest osiągnięcie przez dziecko stałości obiektu, gdy dziecko zaczyna rozumieć, że matka istnieje, choć ono aktualnie jej nie widzi.

Koncepcja etologiczna natomiast skupia się na wykazaniu, że podstawą tworzenia się przywiązania nie jest wcale jedynie zaspokajanie głodu i pragnienia, a coś więcej; jak wykazały badania Harlowa, młode rezusy, mimo że „karmiła” je druciana matka, o wiele więcej czasu spędzały na niekarmiącej ich matce futrzanej, która była miękka, przyjemna w dotyku, dająca ciepło i dzięki temu redukująca lęk. Zachowania przywiązaniowe, takie jak ssanie i przywieranie, uśmiech, podążanie za, płacz i krzyk, mają na celu zbudować więź, która znacznie zwiększa szanse na przetrwanie – dziecko, które trzymało się blisko opiekuna, było chronione w przeciwieństwie do dziecka, które samo oddalało się od grupy.

Trzy style przywiązania i zachowania matek warunkujące je (badania M. Ainsworth)

Jakość przywiązania w dużym stopniu zależy od właściwości matki – największe znaczenie ma to, czy matka jest emocjonalnie dojrzała, jak często matka doświadcza negatywnych emocji i spostrzega różne sytuacje jako stresujące. Mary Ainsworth badała zachowanie małych dzieci w trakcie procedury nieznanej sytuacji, obserwując ich reakcje na wyjście matki z pokoju i jej powrót, co pozwoliło jej wyróżnić trzy style przywiązania: bezpieczny, lękowo-ambiwalentny i unikający.

Bezpieczny styl przywiązania charakteryzuje się ufnością i poczuciem bezpieczeństwa; dziecko jest pewne, że figura przywiązania jest zawsze dostępna, stabilna w swoich zachowaniach i responsywna, czyli że odpowiada adekwatnie na jego potrzeby, ma uczucie posiadania w niej bezpiecznej bazy. Dzięki tej pewności może swobodnie eksplorować otoczenie – wie, że matka mu towarzyszy i że w razie niepowodzeń zawsze będzie mogło do niej wrócić i zostanie ukojone. Dzieci takie są otwarte i przyjaźnie nastawione do innych ludzi, a w dorosłym życiu łatwiej niż osobom z innym stylem przywiązania jest im stworzyć satysfakcjonujące bliskie związki, charakteryzujące się dojrzałą zależnością od siebie nawzajem (Wojciszke, 2002). Spełniają także kolejne zadania rozwojowe.

Dzieci prezentujące lękowo-ambiwalentny styl przywiązania w przeciwieństwie do dzieci z bezpiecznym stylem przywiązania nie mają pewności co do tego, że matka będzie przy nich, gdy będą tego potrzebowały, a nawet jeżeli będzie, to nie wiedzą, czego mogą się po niej spodziewać (wynika to z niespójnych reakcji matki, której zachowanie charakteryzuje duża labilność emocjonalna, niezrozumiała dla dziecka – raz może je przytulać i chwalić, a po chwili nie reagować zupełnie na komunikaty wysyłane przez dziecko; matki takie reagują bardziej na emocje negatywne dziecka niż na pozytywne, w odróżnieniu od matek dzieci przywiązanych bezpiecznie, które reagują zarówno na emocje negatywne, jak i pozytywne – tak więc dziecko przywiązane lękowo-ambiwalentnie stara się zwrócić na siebie uwagę otoczenia przesadzonymi reakcjami). W rezultacie bardzo obawiają się rozstania i trudno je pocieszyć, gdy matki nie ma. Mniej uwagi skupiają na otoczeniu, ponieważ są silnie skoncentrowane na matce – poświęcają własną autonomię na rzecz zależności (Finzi, Cohen, Sapir, Weizman, 2000). Natomiast gdy matka wraca, okazują jej sprzeczne emocje – z jednej strony chcą kontaktu, z drugiej wyrażają gniew. W dorosłym życiu takie osoby mają duży lęk przed porzuceniem, czują się niedoceniane, niekochane, doświadczają również wielu skrajnych emocji, często także silnej zazdrości.

Trzecia grupa, którą wyodrębniła Ainsworth, to dzieci o unikającym stylu przywiązania. Matki takich dzieci są nieobecne fizycznie bądź psychicznie, przekazują dziecku komunikat (niekoniecznie wprost), że nie chcą z nim kontaktu fizycznego, często są również bardzo krytyczne i wymagające, bywają zbyt natarczywe. W konsekwencji dziecko zaczyna stosować mechanizm zaprzeczania potrzebie więzi, aby nie doświadczać negatywnych emocji związanych z wielokrotną frustracją i odrzuceniem (takie dziecko w przeciwieństwie do dzieci z lękowo-ambiwalentnym stylem przywiązania nie ma w sobie nadziei na zaspokojenie potrzeby bliskości, znacznie bardziej przystosowawcze jest dla niego pozbycie się jej) i także odrzuca matkę, a później kolejne ważne osoby w swoim życiu; zaprzecza również wszelkim negatywnym emocjom, które budzi w nim opiekun – głównie złości i lękowi. Gdy jest już dorosłe, ma problemy ze zbudowaniem trwałego związku, może wikłać się w krótkotrwałe, przelotne znajomości, a także koncentrować się nadmiernie na innej ważnej dla niego dziedzinie życia, na przykład na jak najlepszym wykonywaniu swoich obowiązków zawodowych czy na oddawaniu się swoim zainteresowaniom.

styl przywiązania matki i dziecka, rozwój dziecka

Main i Solomon w swoich badaniach zwrócili uwagę na to, że istnieje grupa dzieci, których nie można zakwalifikować do żadnej z trzech powyższych grup. Dzieci te wydają się być całkowicie zdezorientowane, zmieszane, prezentują różne dziwaczne, sprzeczne zachowania, jak na przykład podchodzenie do matki tyłem czy pozwalanie na wzięcie ich na ręce, ale odwracanie wzroku. Stworzono więc czwarty styl przywiązania – lękowo-zdezorganizowany, łączący się z najpoważniejszymi zaburzeniami, takimi jak alkoholizm czy inne choroby psychiczne rodzica lub obojga rodziców, którzy w wyniku swoich trudności nie są w stanie sprawować właściwej opieki nad dzieckiem. Ten styl przywiązania rozwija się również u dzieci przebywających w domach dziecka i innych placówkach, gdzie próbują one tworzyć więzi o różnym charakterze z często zmieniającymi się opiekunami (Ijzendoorn, Bakermans-Kranenburg, 2003). Dorośli o takim stylu przywiązania nie mają jednej spójnej strategii radzenia sobie, są nieufni, niespokojni, wykazują zachowania agresywne.

Styl przywiązania a temperament

Temperament – według Regulacyjnej Teorii Temperamentu Jana Strelaua – to zespół stałych, zdeterminowanych genetycznie cech osobowości, które możemy obserwować, analizując zachowanie danej jednostki. Cechy temperamentu do pewnego stopnia są kształtowane przez czynniki środowiskowe, w znacznej mierze jednak są dziedziczone, czego dowiodło wiele badań nad bliźniętami jednojajowymi – monozygotycznymi i dwujajowymi – dyzygotycznymi (Oatley, Jenkins, 2005) i mamy raczej ograniczone możliwości ich zmiany (Strelau, 2012). W przebiegu budowania więzi przywiązaniowej ważne jest dopasowanie się dziecka do temperamentu jego rodziców i rodziców do temperamentu ich dziecka. Thomas i Chess (Oatley, Jenkins, 2005) wyróżniają następujące typy temperamentów: dzieci o łatwym temperamencie (czterdzieści procent wszystkich dzieci) – pozytywnie reagują na nowe bodźce, szybko dostosowują się do nowych sytuacji, ich zachowanie charakteryzuje się spokojem i pogodnością, a gdy zostaną wytrącone z równowagi, łatwo je uspokoić, mają regularny rytm spania i jedzenia; dzieci o trudnym temperamencie (dziesięć procent wszystkich dzieci) – często odczuwają lęk w nieznanych im okolicznościach (nowe miejsce, nowe osoby, nowe nawyki), łatwo się pobudzają, łatwo wpadają w złość, mają nieregularny rytm spania i jedzenia; dzieci wolnoadaptujące się (piętnaście procent wszystkich dzieci) – również odczuwają dyskomfort w obliczu zmian, ale po jakimś czasie się do nich przyzwyczajają, wykazują reakcje emocjonalne o średnim natężeniu.

W związku z powyższym niektórzy badacze uważają, że w procedurze nieznanej sytuacji Ainsworth istotne znaczenie ma nie tylko stosunek matki do dziecka (jej uważność i reaktywność na wysyłane przez dziecko sygnały), ale również cechy temperamentalne samego dziecka, takie jak na przykład większe upodobanie i chęć do obcowania z przedmiotami niż z ludźmi – dzieci zainteresowane bardziej przedmiotami niż ludźmi zostają zakwalifikowane do kategorii stylu przywiązania unikającego, towarzyskość, to, jak silny bodziec jest potrzebny, żeby wywołać u dziecka złość. Potwierdzono to między innymi w badaniach Miyake, Chen i Champosa (Oatley, Jenkins, 2005), w których dowiedziono, że dzieci bardziej skłonne do złości (irytacji) w okresie noworodkowym z większym prawdopodobieństwem aniżeli dzieci bez takiej wyraźnej skłonności będą w wieku jednego roku przywiązane pozabezpiecznie. Zatem hipoteza mówiąca o tym, że zachowanie rodziców w stosunku do dziecka oraz jego temperament w podobnym stopniu mają wpływ na to, jaki styl przywiązania się u niego ukształtuje, wydaje się być wysoce prawdopodobna; potwierdza ją również metaanaliza badań dotyczących wzorców przywiązania i temperamentu (Oatley, Jenkins, 2005).

Autor: Karolina Kasprzak-Tomys

Bibliografia:

Finzi R., Cohen O., Sapir Y., Weizman A., „Attachment styles in maltreated children: A comparative study”, Child Psychiatry and Human Development, 2000.
Ijzendoorn M. H., Bakermans-Kranenburg M. J., „Attachment disorders and disorganized attachment: Similar and differen”, Attachment&Human Development, 2003.
Oatley K., Jenkins M., „Zrozumieć emocje”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005.
Strelau J., „Psychologia temperamentu”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012.
Wojciszke B., „Człowiek wśród ludzi. Zarys psychologii społecznej”,Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2002.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *